Từ chính sách đến giáo dục: Cách Việt Nam nhìn nhận an ninh mạng cho trẻ em

Trong kỷ nguyên số, không gian mạng không còn là một thế giới ảo tách biệt mà đã trở thành môi trường sống thứ hai, nơi thế hệ trẻ học tập, giải trí và phát triển nhân cách. Trước sự gia tăng phức tạp của các mối đe dọa trực tuyến, Chính phủ Việt Nam đã và đang xem việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là một ưu tiên cấp quốc gia. Điều này đặt ra một mệnh đề quan trọng cho các bậc phụ huynh: An ninh mạng cho trẻ cần được nhìn nhận như một phần tất yếu của giáo dục hiện đại, đòi hỏi sự tiếp cận bài bản, khoa học và phân tầng theo độ tuổi.

Vì sao an ninh mạng cho trẻ em trở thành ưu tiên cấp quốc gia?

Trong thập kỷ qua, khái niệm “an toàn” đã mở rộng từ không gian vật lý sang không gian số. Trẻ em Việt Nam hiện là những “công dân số” từ sớm, đồng nghĩa với việc đối mặt với vô vàn rủi ro phi truyền thống mà thế hệ trước chưa từng gặp.

Nhận thức rõ tầm quan trọng này, Chính phủ cùng các Bộ ngành đã hành động quyết liệt qua các hành lang pháp lý và chiến dịch lớn như “Chung tay chặn làn sóng lừa đảo trực tuyến” hay “Không một mình“. Đây được xác định là chiến lược sống còn để bảo vệ nguồn nhân lực tương lai.

Đã đến lúc phụ huynh cần thay đổi tư duy: Trang bị kỹ năng an toàn mạng cho con không còn là lựa chọn phụ, mà là trách nhiệm giáo dục cốt lõi, quan trọng ngang hàng với kiến thức văn hóa.

Xem thêm: Trẻ em trở thành mục tiêu của tội phạm mạng: Nhìn từ thực tiễn 2025

Gia tăng rủi ro thực tế: Những tín hiệu khiến Nhà nước phải hành động sớm

Sự cấp thiết của các chính sách bảo vệ trẻ em trên không gian mạng xuất phát từ những số liệu và thực trạng đáng báo động được ghi nhận bởi các cơ quan chức năng. Bức tranh về rủi ro trực tuyến đối với trẻ em và thanh thiếu niên đang có sự chuyển dịch từ các hành vi quấy rối đơn lẻ sang các mô hình tội phạm có tổ chức, tinh vi và sử dụng công nghệ cao.

Sự biến tướng của tội phạm mạng nhắm vào giới trẻ

Theo các báo cáo an ninh mạng gần đây, đối tượng của tội phạm mạng đang dần chuyển dịch. Không chỉ người cao tuổi hay người thiếu kiến thức công nghệ, mà ngay cả nhóm thanh thiếu niên (Gen Z, Gen Alpha) – những người được coi là thành thạo công nghệ – cũng trở thành mục tiêu tấn công.

Các rủi ro chính được ghi nhận bao gồm:

• Lừa đảo trực tuyến và chiếm đoạt tài sản: Các hình thức lừa đảo không chỉ dừng lại ở việc chiếm đoạt tài khoản game mà mở rộng sang các bẫy tài chính, tuyển dụng việc nhẹ lương cao, hoặc dụ dỗ đầu tư tiền ảo.
• Thao túng tâm lý và “Bắt cóc online”: Đây là một hiện tượng nguy hiểm mới nổi lên. Tội phạm sử dụng các kịch bản tâm lý tinh vi để cô lập trẻ khỏi gia đình, ép buộc trẻ thực hiện các hành vi tự hại, tự cách ly hoặc chuyển tiền để tống tiền gia đình.
• Xâm hại tình dục và hành vi đồi bại: Sự ẩn danh trên mạng xã hội tạo điều kiện cho kẻ xấu tiếp cận, dụ dỗ trẻ em gửi hình ảnh nhạy cảm (sextortion) và sử dụng chúng làm công cụ đe dọa.

Xem thêm: Nghiện game ở trẻ em: từ dấu hiệu nhận biết đến lộ trình cai nghiện hiệu quả cho cha mẹ

Dữ liệu cảnh báo từ cơ quan chức năng

Dữ liệu thực tế từ các cơ quan quản lý nhà nước và báo chí chính thống cung cấp những minh chứng thuyết phục cho mức độ nghiêm trọng của vấn đề:

• Theo thông tin từ chiến dịch “Chung tay chặn làn sóng lừa đảo trực tuyến”, tội phạm mạng đang lợi dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Deepfake để thực hiện hành vi lừa đảo. Điều này khiến cho ranh giới giữa thật và giả trên không gian mạng trở nên vô cùng mong manh.
• Tại tọa đàm bên lề Lễ mở ký “Công ước Hà Nội” (tháng 10/2025), Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) – Bộ Công an đã công bố số liệu đáng lo ngại: Chỉ riêng năm 2024, Việt Nam ghi nhận 381 vụ xâm hại trẻ em qua mạng. Đáng chú ý, theo báo cáo quốc tế được trích dẫn tại sự kiện, nội dung xâm hại trẻ em do AI tạo ra đã tăng đột biến hơn 1.300% so với năm trước đó.
• Công an TP.HCM và báo Tuổi Trẻ cũng đã phát đi cảnh báo về hiện tượng “bắt cóc online”, nơi tội phạm thao túng tâm lý khiến nạn nhân (chủ yếu là học sinh, sinh viên) tự cắt đứt liên lạc với gia đình, gây ra những tổn thất tinh thần nghiêm trọng.

Những con số này không chỉ là thống kê vô tri, mà là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ về sự cần thiết phải có một “lá chắn” giáo dục vững chắc về an ninh mạng cho trẻ ngay từ sớm.

Bối cảnh giáo dục: Vì sao nhà trường chưa thể giải quyết trọn vẹn bài toán an ninh mạng?

Trước thực trạng trên, một câu hỏi thường được đặt ra là: “Tại sao nhà trường không dạy kỹ những điều này?”. Để trả lời thấu đáo, chúng ta cần nhìn nhận khách quan về vai trò và giới hạn hệ thống của giáo dục phổ thông, thay vì đổ lỗi cho nhà trường.

Vai trò cốt lõi và sứ mệnh của nhà trường

Hệ thống giáo dục phổ thông tại Việt Nam, cũng như nhiều quốc gia khác, được thiết kế để thực hiện những sứ mệnh cốt lõi:

• Giáo dục kiến thức nền tảng: Cung cấp tri thức khoa học, xã hội, nhân văn làm nền móng cho sự phát triển tư duy.
• Định hướng đạo đức và pháp luật: Hình thành nhân cách, ý thức công dân và tuân thủ pháp luật nói chung.
• Xây dựng năng lực học thuật: Chuẩn bị hành trang cho các bậc học cao hơn và nghề nghiệp tương lai.

Trong khuôn khổ này, các nội dung về tin học và đạo đức đã được lồng ghép. Tuy nhiên, tính chất của giáo dục nhà trường là tính ổn định và tính hệ thống cao, đòi hỏi chương trình học phải được chuẩn hóa và duy trì trong thời gian dài.

Những giới hạn mang tính hệ thống trước tốc độ của công nghệ

An ninh mạng, trái lại, là một lĩnh vực có đặc thù biến động cực nhanh. Một thủ đoạn lừa đảo phổ biến hôm nay có thể trở nên lỗi thời vào ngày mai, và một công nghệ mới (như AI Deepfake) có thể xuất hiện chỉ sau một đêm.

Chính sự lệch pha giữa tính ổn định của chương trình giáo dục phổ thông và tốc độ thay đổi chóng mặt của rủi ro mạng đã tạo ra một “khoảng trống triển khai”:

• Về thời lượng: Chương trình học chính khóa phải bao phủ rất nhiều lĩnh vực, thời lượng dành cho tin học và kỹ năng số là hữu hạn, khó có thể đi sâu vào các tình huống thực chiến phức tạp.
• Về tính cá nhân hóa: Một lớp học sĩ số đông khó có thể triển khai các bài thực hành xử lý tình huống cá nhân hóa cho từng em, trong khi trải nghiệm trên mạng của mỗi trẻ là khác nhau.
• Về chuyên môn sâu: Giáo viên tại các trường phổ thông chủ yếu được đào tạo về sư phạm và kiến thức tin học cơ bản, việc cập nhật liên tục các hình thái tội phạm mạng mới nhất để giảng dạy là một thách thức lớn.

Do đó, cần khẳng định rằng việc nhà trường chưa thể giải quyết trọn vẹn bài toán an ninh mạng cho trẻ là một vấn đề mang tính bối cảnh và hệ thống, không phải là khoảng trống về trách nhiệm. Đây chính là lý do cần sự tham gia của các nguồn lực giáo dục bổ trợ.

Phân tầng theo độ tuổi: Vì sao an ninh mạng cho trẻ không thể dạy “một cỡ cho tất cả”?

Một sai lầm phổ biến trong giáo dục an toàn số là áp dụng cùng một cách tiếp cận cho mọi lứa tuổi. Thực tế, sự phát triển tâm sinh lý và thói quen sử dụng Internet của trẻ ở độ tuổi 7-11 hoàn toàn khác biệt so với lứa tuổi 11-18. Giáo dục an ninh mạng cho trẻ hiệu quả cần sự phân tầng rõ rệt.

Nhóm tuổi 7–11: Giai đoạn hình thành thói quen số (Digital Habit Formation)

Đặc điểm phát triển:

Ở giai đoạn tiểu học, trẻ có tư duy cụ thể, trực quan và thường có xu hướng tin tưởng tuyệt đối vào những gì nhìn thấy hoặc được người lớn (bao gồm cả “người lớn” trên mạng) hướng dẫn. Đây là giai đoạn trẻ bắt đầu làm quen với các thiết bị cá nhân (tablet, điện thoại của cha mẹ) để giải trí và học tập cơ bản.

Nhu cầu an ninh mạng cốt lõi:

• Nhận diện nguy cơ cơ bản: Phân biệt được đâu là nội dung phù hợp và không phù hợp; hiểu khái niệm cơ bản về thông tin cá nhân (tên, tuổi, địa chỉ trường lớp).
• Thói quen sử dụng an toàn: Biết cách đặt mật khẩu đơn giản, không tự ý tải phần mềm lạ, và quan trọng nhất là nguyên tắc “Dừng lại và hỏi người lớn” khi gặp điều bất thường.
• Tương tác lành mạnh: Học các quy tắc ứng xử cơ bản trên môi trường mạng (netiquette).

Nguyên tắc giáo dục phù hợp:

Phương pháp giáo dục cho độ tuổi này cần tránh gây sợ hãi hoặc sử dụng các thuật ngữ kỹ thuật khô khan. Thay vào đó, cần sử dụng cách tiếp cận trực quan, thông qua trò chơi, tình huống giả định đơn giản và sự lặp lại để hình thành phản xạ tự nhiên. Mục tiêu là xây dựng “hệ miễn dịch số” cơ bản.

Nhóm tuổi 11–18: Giai đoạn độc lập số và rủi ro cao (Digital Independence)

Đặc điểm phát triển:

Bước vào giai đoạn vị thành niên, trẻ phát triển tư duy phản biện, nhu cầu khẳng định cái tôi (Ego) và sự độc lập. Các em sử dụng mạng xã hội thường xuyên, đa nền tảng và có xu hướng ít chia sẻ đời sống riêng tư với cha mẹ. Đây là “vùng trũng” rủi ro cao nhất vì các em có kỹ năng công nghệ nhưng lại thiếu kinh nghiệm xã hội và sự kiểm soát cảm xúc.

Nhu cầu an ninh mạng cốt lõi:

• Hiểu sâu về cơ chế lừa đảo: Nhận diện các thủ đoạn thao túng tâm lý (social engineering), lừa đảo tài chính, tin giả (fake news) và deepfake.
• Bảo vệ danh tính số (Digital Identity): Quản lý dấu chân số, bảo mật tài khoản đa lớp, hiểu về quyền riêng tư dữ liệu.
• Pháp luật và trách nhiệm: Hiểu biết về Luật An ninh mạng, hậu quả pháp lý của các hành vi bôi nhọ, bắt nạt trực tuyến hoặc chia sẻ thông tin sai sự thật.

Nguyên tắc giáo dục phù hợp:

Giáo dục áp đặt hoặc cấm đoán sẽ phản tác dụng ở lứa tuổi này. Phương pháp hiệu quả là phân tích tình huống thực tế (case study), thảo luận phản biện và trao quyền. Cần cho trẻ thấy việc hiểu biết về an ninh mạng là một năng lực của người trưởng thành, thể hiện trách nhiệm công dân số, chứ không chỉ là các quy tắc do người lớn đặt ra.

Góc nhìn chính sách: Việt Nam đang tiếp cận an ninh mạng cho trẻ theo hướng nào?

Chính phủ Việt Nam đã xác định rõ quan điểm: Trong kỷ nguyên số, cấm đoán trẻ em tiếp cận Internet là hạ sách và đi ngược lại xu thế phát triển. Thay vào đó, chiến lược quốc gia tập trung vào việc “trang bị năng lực” và “kiến tạo môi trường”.

Chương trình bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng

Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021 – 2025” (Quyết định số 830/QĐ-TTg). Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một chương trình cấp quốc gia chuyên biệt về vấn đề này, với mục tiêu kép:

• Phòng ngừa: Chặn lọc nội dung độc hại, xây dựng hệ sinh thái sản phẩm, ứng dụng Việt cho trẻ em.
• Giáo dục: Trang bị kiến thức, kỹ năng số cho trẻ em theo độ tuổi; nâng cao nhận thức cho phụ huynh và giáo viên.

Thông điệp xuyên suốt: Từ “Lá chắn” đến “Vắc-xin”

Các chiến dịch gần đây như “Không một mình” (phối hợp với các tổ chức quốc tế như UNICEF, UNODC) hay việc tham gia “Công ước Hà Nội” về chống tội phạm mạng cho thấy sự chuyển dịch trong tư duy chính sách.

Nhà nước không chỉ đóng vai trò là người thiết lập “hàng rào kỹ thuật” (Lá chắn) để ngăn chặn thông tin xấu độc, mà còn chú trọng vào việc tiêm “Vắc-xin số” cho trẻ. Vắc-xin ở đây chính là kiến thức và kỹ năng. Khi trẻ có năng lực tự nhận biết và đề kháng, các em có thể an toàn ngay cả khi đối mặt với các nguy cơ lọt lưới kiểm duyệt. Thông điệp xuyên suốt là: Bảo vệ trẻ em không phải là cách ly các em khỏi thế giới số, mà là đồng hành để các em làm chủ nó.

Góc nhìn hệ thống: Không chủ thể nào có thể đơn độc bảo vệ trẻ trên không gian mạng

Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là một bài toán tổng thể đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của mô hình “Kiềng ba chân”: Nhà nước – Nhà trường – Gia đình, cùng sự tham gia của các đơn vị giáo dục tư nhân.

Nhà nước: Kiến tạo và Điều phối

Nhà nước chịu trách nhiệm xây dựng khung pháp lý (Luật An ninh mạng, Luật Trẻ em), điều phối các doanh nghiệp công nghệ (ISP, nền tảng mạng xã hội) để làm sạch không gian mạng và xử lý nghiêm các hành vi phạm tội.

Nhà trường: Giáo dục nền tảng

Nhà trường đóng vai trò là kênh giáo dục chính thống, lồng ghép các kiến thức pháp luật và đạo đức mạng vào chương trình học, tạo ra nhận thức nền tảng cho học sinh.

Gia đình: Giám sát và Đồng hành

Gia đình là “chốt chặn” cuối cùng và quan trọng nhất. Phụ huynh là người giám sát trực tiếp thời gian và nội dung tiếp cận của con. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phụ huynh thường gặp khó khăn vì thiếu công cụ kỹ thuật và chuyên môn để hướng dẫn con chi tiết.

Rõ ràng, giữa định hướng vĩ mô của Nhà nước, giáo dục nền tảng của Nhà trường và sự quan tâm của Gia đình vẫn còn thiếu một mảnh ghép: Đó là giáo dục kỹ năng thực hành chuyên sâu và cập nhật liên tục. Gia đình cần sự hỗ trợ từ các chương trình giáo dục bổ trợ có cấu trúc chuyên biệt để lấp đầy khoảng trống này.

Teky trong bức tranh chung: Vai trò triển khai ở cấp thực hành

Trong hệ sinh thái giáo dục an toàn số quốc gia, các đơn vị giáo dục công nghệ (EdTech) như Teky đóng vai trò là “lớp thực hành” (practical layer), bổ trợ đắc lực cho “lớp nền tảng” của nhà trường và “lớp giám sát” của gia đình.

Teky không thay thế vai trò của nhà trường, mà cụ thể hóa các định hướng giáo dục thành các khóa học kỹ năng chuyên sâu. Với lợi thế về công nghệ và đội ngũ chuyên gia, các chương trình tại đây được thiết kế để giải quyết “khoảng trống thực thi” đã phân tích ở trên:

• Phương pháp STEAM: Giúp trẻ tiếp cận an ninh mạng không phải như một môn học khô khan mà qua các dự án công nghệ thú vị.
• Cá nhân hóa lộ trình: Phù hợp với năng lực nhận thức và độ tuổi của từng nhóm trẻ.
• Môi trường trải nghiệm an toàn: Tạo ra các không gian giả lập để trẻ được phép “sai và sửa” các lỗi an toàn thông tin mà không gây hậu quả thực tế.

Sự tham gia của các đơn vị giáo dục chuyên nghiệp như Teky góp phần hoàn thiện bức tranh bảo vệ trẻ em, biến những chính sách vĩ mô của Chính phủ thành năng lực thực tế của từng công dân số nhí.

An ninh mạng cho trẻ – Một phần tất yếu của giáo dục hiện đại

Việc Chính phủ đẩy mạnh các chiến dịch bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy: An toàn số đã trở thành vấn đề an ninh phi truyền thống có tầm ảnh hưởng quốc gia.

Đối với các bậc phụ huynh, đã đến lúc cần xác định lại tâm thế: An ninh mạng cho trẻ không phải là một “môn phụ” hay kỹ năng thêm thắt, mà là năng lực sinh tồn thiết yếu trong thế kỷ 21. Đầu tư cho giáo dục an ninh mạng chính là trang bị cho con tấm khiên vững chắc nhất để bước vào tương lai – nơi ranh giới thực và ảo ngày càng xóa nhòa.

Sự an toàn của con không chỉ đến từ sự bao bọc, mà đến từ sự hiểu biết và năng lực tự chủ. Và hành trình đó cần sự chung tay của cả hệ thống: Chính sách dẫn đường, Nhà trường xây nền, Gia đình đồng hành và các giải pháp giáo dục chuyên sâu hỗ trợ thực thi.